23 maja – Dzień Wymiaru Sprawiedliwości. O państwie, które prawem odpowiada człowiekowi

Dzień Wymiaru Sprawiedliwości przypomina, że prawo zachowuje społeczne znaczenie wtedy, gdy człowiek może skutecznie dochodzić ochrony swoich praw. Wymiar sprawiedliwości bywa opisywany przez wielkie pojęcia: praworządność, niezależność sądów, niezawisłość sędziowską, rzetelny proces, dostęp do sądu. Każde z nich nabiera jednak właściwej treści dopiero w praktyce. Dla obywatela oznacza termin rozprawy, możliwość przedstawienia argumentów, dostęp do akt, zrozumiałe pouczenie, bezstronne wysłuchanie, uzasadnione rozstrzygnięcie i realną możliwość jego wykonania.

23 maja odsyła zarazem do postaci Giovanniego Falcone, włoskiego sędziego śledczego, zamordowanego w 1992 r. przez sycylijską mafię wraz z żoną Francescą Morvillo i funkcjonariuszami ochrony. W europejskiej kulturze prawnej ta data stała się symbolem służby prawu w warunkach nacisku, przemocy i ryzyka. Wymiar sprawiedliwości ukazuje się tutaj jako jedna z tych instytucji, które chronią wspólnotę polityczną przed podporządkowaniem życia społecznego sile, strachowi i prywatnym układom.

Pamięć o Falcone i instytucjonalny sens sprawiedliwości

Historia Giovanniego Falcone może być opowiadana jako historia osobistej odwagi. Taka perspektywa ma znaczenie moralne, ale dla prawników istotniejszy pozostaje jej wymiar instytucjonalny. Falcone prowadził sprawy, w których przestępczość zorganizowana występowała jako równoległy porządek władzy, dysponowała pieniędzmi, przemocą, lojalnością środowiskową, zdolnością zastraszania i wpływem na życie publiczne. Odpowiedź państwa mogła być skuteczna wyłącznie wtedy, gdy opierała się na konsekwentnym stosowaniu prawa przez niezależny, właściwie obsadzony sąd.

W tym sensie zamach na Falcone był atakiem na możliwość rozstrzygania spraw publicznych przez instytucje, a więc przez argument, regułę, dowód i odpowiedzialność. Przestępczość zorganizowana uderza w wymiar sprawiedliwości, ponieważ sąd odbiera jej najważniejsze narzędzie: możliwość zastąpienia prawa strachem. Tam, gdzie działa niezależny sąd, konflikt zostaje przeniesiony z pola przemocy na pole procedury. Tam, gdzie wyrok może być wykonany, prywatna dominacja napotyka granicę.

Z tej perspektywy Dzień Wymiaru Sprawiedliwości powinien prowadzić do refleksji wolnej od pustej ceremonialności. Pamięć o sędziach, prokuratorach, pełnomocnikach i funkcjonariuszach, którzy ponosili ryzyko w obronie prawa jest niezwykle istotna, bowiem wzmacnia codzienną troskę o państwo. Chodzi o sądy odporne na presję, o procedury zrozumiałe dla obywatela, o kulturę urzędowania wolną od arbitralności, o rzetelność zawodową prawników i o zdolność państwa do pokojowego rozwiązywania konfliktów.

Wymiar sprawiedliwości ma w tym zakresie znaczenie cywilizacyjne. Jest formą wysoko wyrafinowanego samoograniczenia państwa i społeczeństwa. Państwo przyjmuje, że nawet w sporze, nawet w gniewie, nawet wobec czynów budzących potępienie, rozstrzygnięcie powinno następować według prawa. Społeczeństwo przyjmuje, że konflikt można oddać pod ocenę instytucji, która ma działać według reguł, a nie według politycznego krzyku i nieformalnych wpływów określonych grup. To jeden z najtrudniejszych i zarazem najbardziej praktycznych wymiarów praworządności.

Wymiar sprawiedliwości jako test odporności państwa prawa

Sprawa Falcone mówi nam współcześnie, że wymiar sprawiedliwości ujawnia swoją dojrzałość szczególnie wtedy, gdy ma do czynienia z osobami dobrze znającymi mechanizmy państwa, język instytucji i techniczne możliwości odwlekania lub unikania odpowiedzialności. W takich sprawach procedura bywa wykorzystywana w sposób skrajnie formalny, jako sekwencja wniosków, zażaleń, mnożenia sporów i wątpliwości co do właściwości organów, twierdzeń o braku bezstronności instytucji albo prób przeniesienia sporu z sali sądowej do przestrzeni politycznej i medialnej. Sam fakt korzystania z praw procesowych jest oczywiście elementem państwa prawa. Problem zaczyna się tam, gdzie instrumenty ochronne, ustanowione dla zabezpieczenia wolności jednostki, zostają przekształcone w technikę trwałego nadużywania prawa i uchylania się od rozpoznania sprawy.

Właśnie w takich sytuacjach widać, że wymiar sprawiedliwości musi być zarazem cierpliwy i stanowczy. Cierpliwy, ponieważ państwo prawa nie odpowiada na nadużycie uproszczeniem procedury ani presją opinii publicznej. Stanowczy, ponieważ autorytet prawa słabnie, gdy szczególna znajomość systemu pozwala traktować procedurę jako labirynt bez wyjścia. Rzetelny proces wymaga poszanowania gwarancji, ale także sprawności w odróżnianiu rzeczywistej ochrony praw od taktyki obliczonej na odwlekanie odpowiedzialności. W tym napięciu ujawnia się praktyczna wartość niezależnego sądu.

Prawo do sądu jako praktyczna gwarancja praw człowieka

Prawo do sądu należy do tych gwarancji, które umożliwiają korzystanie z innych praw. Wolność wypowiedzi, ochrona własności, prawo do prywatności, prawo do życia rodzinnego, prawa pracownicze, ochrona przed dyskryminacją czy odpowiedzialność odszkodowawcza państwa zachowują praktyczną wartość wtedy, gdy człowiek ma dostęp do niezależnego organu, który może rozpoznać jego sprawę. Dlatego prawo do sądu pełni funkcję ochronną wobec całego systemu praw jednostki.

Konstytucja RP ujmuje to prawo przez formułę sprawiedliwego i jawnego rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. W porządku europejskim zbliżony standard wyraża art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, a w prawie Unii Europejskiej art. 47 Karty praw podstawowych, który wiąże skuteczny środek prawny z dostępem do bezstronnego sądu. Właściwość sądu chroni przed arbitralnym kierowaniem spraw. Niezależność sądu chroni przed naciskiem zewnętrznym. Niezawisłość sędziego chroni rozstrzygnięcie przed podporządkowaniem interesowi innemu niż prawo. Bezstronność chroni strony przed uprzedzeniem. Jawność pozwala społeczeństwu kontrolować sposób wykonywania władzy sądzenia.

Dostęp do sądu obejmuje znacznie więcej niż formalną możliwość wniesienia pozwu, skargi czy wniosku. Obejmuje faktyczną zdolność uruchomienia procedury, zrozumienia jej sensu, przedstawienia dowodów, skorzystania z pomocy prawnej, uzyskania rozstrzygnięcia w czasie, który zachowuje praktyczny sens ochrony, i doprowadzenia do wykonania orzeczenia. Zbyt skomplikowana procedura, przewlekłość, nadmierny formalizm, niezrozumiały język i brak skutecznej egzekucji mogą osłabiać ochronę prawną równie dotkliwie jak brak samej gwarancji.

Z tej przyczyny warto pamiętać, że sprawiedliwość proceduralna ma znaczenie także dla strony przegrywającej. Człowiek może zaakceptować niekorzystne rozstrzygnięcie łatwiej wtedy, gdy został wysłuchany, rozumie tok rozumowania sądu i widzi, że jego sprawa została potraktowana poważnie. Jakość uzasadnienia, kultura rozprawy i sposób komunikowania decyzji są częścią wymiaru sprawiedliwości. W tych elementach ujawnia się szacunek państwa wobec obywatela.

Sprawność, jakość i niezależność jako warunki zaufania

Wymiar sprawiedliwości opiera się na zasadach ustrojowych, ale działa przez organizację. Obywatel spotyka państwo prawa w miejscach bardzo konkretnych, choćby w biurze podawczym, w systemie doręczeń, w portalu informacyjnym, w sekretariacie, w sali rozpraw, w treści wezwania, w terminie oczekiwania na uzasadnienie, w sposobie wykonania orzeczenia. Każdy z tych elementów może wzmacniać albo osłabiać zaufanie do prawa.

Dlatego europejskie analizy sądownictwa coraz częściej opisują systemy wymiaru sprawiedliwości przez powiązanie efektywności, jakości i niezależności. Efektywność dotyczy zdolności rozpoznawania spraw w rozsądnym czasie. Jakość obejmuje dostępność procedur, standard obsługi uczestników postępowania, komunikatywność, cyfryzację, szkolenia, narzędzia zarządzania i jakość rozstrzygnięć. Niezależność z kolei chroni sądy przed presją, która mogłaby podporządkować orzekanie interesom zewnętrznym. Te trzy elementy wymagają łącznego traktowania. Sąd szybki, ale pozbawiony niezależności, traci funkcję ochronną. Sąd niezależny, ale chronicznie niewydolny, pozostawia człowieka bez skutecznej pomocy. Sąd sprawny technicznie, ale niezrozumiały dla obywatela, buduje dystans zamiast zaufania.

Rola radców prawnych w praktycznym działaniu sprawiedliwości

Radcowie prawni uczestniczą w wymiarze sprawiedliwości znacznie wcześniej niż w chwili wejścia na salę rozpraw. Ich praca zaczyna się często od uporządkowania sytuacji, która dla klienta jest chaosem: od lektury dokumentów, ustalenia faktów, oddzielenia twierdzeń prawnie doniosłych od emocji, oceny ryzyka, wskazania możliwych wariantów działania i wyjaśnienia skutków decyzji. W tej fazie profesjonalna pomoc prawna bywa pierwszym miejscem, w którym obywatel albo przedsiębiorca zaczyna rozumieć swoje położenie prawne.

Dobrze wykonana praca radcy prawnego może ograniczać liczbę sporów pozornych, kierować strony ku mediacji lub ugodzie, przygotowywać spór rzeczywisty w sposób rzetelny, zabezpieczać dowody i ułatwiać sądowi rozpoznanie sprawy. To znaczenie praktyczne często umyka w publicznych rozmowach o wymiarze sprawiedliwości, które koncentrują się głównie na sądach. Tymczasem system ochrony prawnej obejmuje także profesjonalne pełnomocnictwo, doradztwo, negocjacje, audyty, procedury compliance, obsługę prawną przedsiębiorców, administracji, organizacji społecznych i osób prywatnych.

Kodeks Etyki Radcy Prawnego ujmuje niezależność wykonywania zawodu jako gwarancję ochrony praw i wolności obywatelskich, demokratycznego państwa prawnego i prawidłowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. To wskazuje, że radca prawny działa w interesie klienta, ale wykonuje zawód zaufania publicznego, wpisany w szerszy porządek odpowiedzialności. Pełnomocnik może prowadzić sprawę stanowczo, konsekwentnie i z pełnym wykorzystaniem dostępnych instrumentów prawnych, zachowując zarazem rzetelność wobec procedury, szacunek dla sądu, lojalność wobec klienta i świadomość skutków społecznych własnej pracy.

Dzień Wymiaru Sprawiedliwości jest więc także dniem refleksji nad odpowiedzialnością zawodów prawniczych. Każdy profesjonalny prawnik współtworzy obraz prawa w społeczeństwie. 23 maja przypomina, że sprawiedliwość potrzebuje ludzi odważnych, ale także instytucji odpornych, procedur zrozumiałych i zawodów prawniczych wiernych swojej publicznej funkcji. Prawo działa przez teksty, sądy, urzędy, pełnomocników, decyzje, uzasadnienia i codzienne praktyki. Każdy z tych elementów może wzmacniać państwo prawa. Każdy może jednak także niestety osłabiać zaufanie do niego.

Dlatego Dzień Wymiaru Sprawiedliwości to dzień namysłu nad tym, czy państwo potrafi odpowiadać człowiekowi prawem, a więc spokojnie, rzetelnie, sprawnie i bezstronnie. Wspólnota, która chce chronić godność jednostki, bezpieczeństwo obrotu i pokój społeczny, potrzebuje wymiaru sprawiedliwości zdolnego do działania w sprawach tak małych, jak i wielkich. Właśnie tam, w codziennym rozpoznawaniu ludzkich konfliktów, prawo pokazuje swoją rzeczywistą wartość.

Z okazji Dnia Wymiaru Sprawiedliwości zapraszamy również na piknik edukacyjny organizowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości – wydarzenie otwarte dla wszystkich, którzy chcą spojrzeć na prawo i instytucje państwa z bardziej praktycznej, dostępnej perspektywy. To okazja do rozmów, spotkań i wspólnego odkrywania, jak wymiar sprawiedliwości działa na co dzień oraz dlaczego jego niezależność, sprawność i dostępność mają znaczenie dla bezpieczeństwa obywateli i jakości życia publicznego. Szczegółowe informacje: https://dzienwymiarusprawiedliwosci.ms.gov.pl/?fbclid=IwY2xjawR6JrBleHRuA2FlbQIxMABzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe8fhIMGq0CjEOKEhkAYYZX-8tuRfHPriSO1eXu4PxpVoUOz-EnFIidQq2WD8_aem_WUhd7JhJGuOKdfVS3ihs3Q