9 listopada 2026 – Międzynarodowy Dzień Walki z Faszyzmem i Antysemityzmem – Równa godność wobec języka wykluczenia
9 listopada przypominamy o odpowiedzialności za ochronę ludzi przed faszyzmem i antysemityzmem. Data Międzynarodowego Dnia Walki z Faszyzmem i Antysemityzmem nawiązuje do pogromów z 9 i 10 listopada 1938 r., określanych jako noc kryształowa. Pamięć o przemocy wobec Żydów obejmuje również jej prawne i instytucjonalne otoczenie. Pozbawianie praw, utrwalanie dyskryminacji i publiczne przedstawianie grupy jako zagrożenia tworzyły warunki, w których kolejne akty przemocy stawały się możliwe.
Ta historia zobowiązuje nas do precyzji także we współczesnej debacie. Pojęcia faszyzmu, antysemityzmu, dyskryminacji i nawoływania do nienawiści mają różne zakresy. Nie można dowolnie ich wymieniać ani zastępować nimi analizy konkretnego zachowania. Zarazem prawna staranność nie może prowadzić do ignorowania wypowiedzi, których sens polega na wyłączeniu części osób ze wspólnoty równych praw.
Ochrona godności i granice publicznego sporu
Art. 30 Konstytucji RP wiąże ochronę wolności i praw z przyrodzoną i niezbywalną godnością człowieka. Art. 32 ustanawia równość wobec prawa oraz zakaz dyskryminacji. W europejskim systemie ochrony znaczenie mają m.in. art. 8 i 14 Konwencji, a także gwarancje wolności wypowiedzi wynikające z art. 10. Nie chodzi o wybranie jednego przepisu i pominięcie pozostałych, lecz o odtworzenie obowiązków odpowiadających okolicznościom sprawy.
Wolność wypowiedzi obejmuje również treści drażniące, prowokujące i wywołujące sprzeciw. Debata publiczna nie może być ograniczona do stanowisk akceptowanych przez większość. Ochrona ta nie przesądza jednak o dopuszczalności każdego sposobu przedstawiania grupy narodowej lub religijnej. Uogólnienia przypisujące jej członkom zbiorową winę, moralną niższość lub konieczność wykluczenia mogą naruszać prawa osób należących do tej grupy.
W ocenie prawnej znaczenie mają treść i kontekst wypowiedzi, pozycja autora oraz sposób i zasięg rozpowszechniania. Wypowiedź polityka korzystającego z szerokiego dostępu do mediów może oddziaływać inaczej niż jednostkowa uwaga w wąskim kręgu. Równie ważne jest rozpoznanie, czy mamy do czynienia z krytyką decyzji, instytucji lub idei, czy z przypisywaniem cech i odpowiedzialności ludziom z powodu ich pochodzenia albo wyznania.
Antysemityzm skierowany do grupy a prawa jednostki
W wyroku Behar i Gutman przeciwko Bułgarii z 16 lutego 2021 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka rozpoznał skargę dotyczącą antysemickich wypowiedzi publicznych. Skarżący zarzucali, że sądy krajowe nie zapewniły im ochrony przed wypowiedziami polityka wymierzonymi w społeczność żydowską. Sprawa wymagała ustalenia, w jakich okolicznościach atak na całą grupę może dotknąć życia prywatnego jej konkretnych członków.
Trybunał nie przyjął, że każda negatywna wypowiedź o grupie automatycznie uruchamia ochronę z art. 8 wobec każdej należącej do niej osoby. W § 67 wskazał czynniki istotne dla oceny progu dolegliwości: cechy grupy, w tym jej szczególną podatność na krzywdę i historię stygmatyzacji, dokładną treść wypowiedzi, ich formę, kontekst, zasięg oraz pozycję autora. Żaden pojedynczy element nie rozstrzyga niezmiennie o wyniku.
W konkretnych okolicznościach sprawy Trybunał stwierdził naruszenie art. 14 w związku z art. 8. Uzasadnienie pozwala dostrzec indywidualny wymiar wypowiedzi skierowanych zbiorowo. Człowiek może doświadczać podważania własnej tożsamości i równej godności również wtedy, gdy autor nie wymienia jego nazwiska. Zakres tej ochrony wymaga jednak wykazania odpowiednio poważnego oddziaływania, a nie jedynie deklaracji, że wypowiedź wywołała sprzeciw.
Dla praktyki oznacza to konieczność przedstawienia pełnego materiału. Izolowany cytat może nie oddawać charakteru przekazu, ale również powołanie się na ogólny kontekst nie powinno zacierać konkretnych słów. Potrzebujemy ustalenia, kto wypowiedział daną treść, do jakich odbiorców ją skierował, jak ją rozpowszechniano i jaki związek miała z sytuacją osoby poszukującej ochrony.
Demokracja chroni również własne podstawy
Art. 17 Konwencji zapobiega wykorzystywaniu jej gwarancji do działalności zmierzającej do zniweczenia praw i wolności. Przepis ten ma szczególne znaczenie w sprawach treści godzących w same podstawy konwencyjnego porządku. Jego zastosowanie wymaga jednak ostrożności. Nie jest ogólną podstawą do usuwania z debaty poglądów uznanych przez władzę za niewygodne albo moralnie naganne.
Rozróżnienie między wyłączeniem ochrony na podstawie art. 17 a oceną dopuszczalności ograniczenia na podstawie art. 10 ust. 2 wpływa na tok rozumowania. W drugim przypadku konieczne pozostaje zbadanie ustawowej podstawy, uzasadnionego celu i konieczności ingerencji. Posłużenie się etykietą nienawiści nie zwalnia organu z wyjaśnienia, dlaczego wybrany instrument i jego dolegliwość odpowiadają konkretnemu zachowaniu.
Polska Konstytucja w art. 13 wyznacza również granice funkcjonowania partii politycznych i innych organizacji. Odnosi je m.in. do odwoływania się w programach do totalitarnych metod i praktyk nazizmu, faszyzmu i komunizmu oraz do programów lub działalności zakładających bądź dopuszczających nienawiść rasową i narodowościową. To przepis dotyczący określonej postaci zorganizowanej aktywności. Nie można traktować go jako zamiennika wszystkich podstaw odpowiedzialności za indywidualne wypowiedzi.
Rzetelna kwalifikacja służy skutecznej ochronie
W sprawach dotyczących nienawiści łatwo ulec presji szybkiej i jednoznacznej reakcji. Naszą rolą jest powiązanie uzasadnionego sprzeciwu wobec krzywdy z właściwym środkiem ochrony. Postępowanie cywilne, odpowiedzialność karna i obowiązki instytucji mają odrębne przesłanki oraz cele. Nie każda naganna wypowiedź wyczerpuje znamiona przestępstwa, a brak odpowiedzialności karnej nie rozstrzyga automatycznie o dopuszczalności zachowania w innych dziedzinach prawa.
Niezależność zawodowa wymaga zarazem zachowania gwarancji osoby, której zarzucono naruszenie. Prawo do obrony, ocena dowodów i zakaz przypisywania odpowiedzialności zbiorowej nie tracą znaczenia w sprawach budzących moralny sprzeciw. Wiarygodność ochrony praw człowieka opiera się właśnie na tym, że standardy obowiązują także przy rozpoznawaniu najpoważniejszych zarzutów.
W eseju O sprawiedliwości Kazimierz Ajdukiewicz rozważał wymaganie równej miary, przeciwstawiając je uprzywilejowaniu opartemu wyłącznie na przynależności do własnej grupy. Ta refleksja pomaga dostrzec, dlaczego ocena prawna nie może zależeć od sympatii do stron. Konieczne są istotne kryteria rozróżnienia i gotowość zastosowania ich również wtedy, gdy wynik okaże się niewygodny dla naszego środowiska.
Pamięć ma znaczenie dla dzisiejszych instytucji
Pamięć o listopadzie 1938 r. nie uprawnia do prostego utożsamiania każdej współczesnej sytuacji z historycznym totalitaryzmem. Pozwala natomiast rozpoznać wagę instytucjonalnego przyzwolenia na poniżanie i nierówne traktowanie. Tam, gdzie jednostka nie znajduje ochrony, publiczny przekaz może umacniać przekonanie, że jej prawa mają mniejsze znaczenie.
9 listopada skłania więc do oceny jakości reakcji prawa. Czy dostrzegamy osobę dotkniętą wypowiedzią, potrafimy wykazać charakter naruszenia i dobieramy środek odpowiadający jego wadze? Jako radcowie prawni uczestniczymy w tej ocenie przez rzetelność argumentacji i niezależne wykonywanie zawodu. Dzięki temu sprzeciw wobec antysemityzmu i innych form nienawiści może prowadzić do ochrony opartej na równych prawach.