SPRZECIW WOBEC DYSKRYMINACJI RASOWEJ: OD ZAKAZU NORMATYWNEGO DO SKUTECZNEJ OCHRONY
Dziś, 21 marca, obchodzony z inicjatywy ONZ jako Międzynarodowy Dzień Eliminacji Dyskryminacji Rasowej, odsyła do wydarzeń w Sharpeville z 1960 r., gdy policja zabiła 69 osób uczestniczących w pokojowej demonstracji przeciw apartheidowskim „pass laws”. Data ta przypomina, że równość nie może pozostawać wyłącznie hasłem politycznym ani deklaracją ustawową. Musi przyjmować postać rzeczywistej ochrony prawnej osób narażonych na wykluczenie, przemoc i gorsze traktowanie z powodu pochodzenia rasowego lub etnicznego.
ISTOTA ZAKAZU DYSKRYMINACJI RASOWEJ
W prawie międzynarodowym punktem odniesienia pozostaje Międzynarodowa konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej. Konwencja definiuje dyskryminację rasową szeroko: jako wszelkie rozróżnienie, wyłączenie, ograniczenie lub uprzywilejowanie oparte na rasie, kolorze skóry, pochodzeniu lub narodowym czy etnicznym pochodzeniu, którego celem lub skutkiem jest naruszenie równego korzystania z praw człowieka i podstawowych wolności. Państwa-strony zobowiązują się do prowadzenia polityki eliminowania takich praktyk bez zwłoki, do przeciwdziałania segregacji rasowej i apartheidowi oraz do penalizowania podżegania do nienawiści rasowej. Wykonywanie Konwencji monitoruje Komitet CERD.
Na poziomie europejskim zakaz dyskryminacji został wyrażony w art. 21 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, który obejmuje między innymi rasę, kolor skóry, pochodzenie etniczne i przynależność do mniejszości narodowej. W prawie wtórnym UE zasadnicze znaczenie ma dyrektywa 2000/43/WE, ustanawiająca ramy równego traktowania osób bez względu na pochodzenie rasowe lub etniczne.
W polskim porządku prawnym podstawą jest art. 32 Konstytucji RP, zgodnie z którym wszyscy są wobec prawa równi i mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne, a nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym ani gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. Ochronę wzmacniają także przepisy karne: art. 119 § 1 Kodeksu karnego penalizuje stosowanie przemocy lub groźby bezprawnej z powodu przynależności rasowej, art. 256 § 1 obejmuje publiczne nawoływanie do nienawiści na tle różnic rasowych, a art. 257 penalizuje publiczne znieważenie lub naruszenie nietykalności cielesnej z takich powodów. Uzupełniająco funkcjonuje ustawa o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania.
MIĘDZY ZAKAZEM A PRAKTYKĄ STOSOWANIA PRAWA
Najpoważniejszy problem nie polega dziś na braku norm zakazujących dyskryminacji rasowej. Trudność pojawia się na etapie rozpoznania, kwalifikacji i dowodzenia naruszeń. Dyskryminacja rzadko przyjmuje postać otwartej deklaracji. Często ujawnia się w praktykach rozproszonych: w odmowie dostępu do usług, w nierównym traktowaniu w zatrudnieniu, w mowie nienawiści, w zachowaniach przemocowych albo w procedurach pozornie neutralnych, które prowadzą do nierównego skutku. W ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich obecne środki ochrony prawnej przed dyskryminacją są w Polsce niewystarczające, co pokazuje, że samo istnienie zakazu nie przesądza jeszcze o jego skuteczności.
ROLA RADCÓW PRAWNYCH W PRZECIWDZIAŁANIU DYSKRYMINACJI
W tym obszarze rola radców prawnych ma wymiar praktyczny i ustrojowy zarazem. Po pierwsze, obejmuje udzielanie pomocy osobom doświadczającym dyskryminacji: prawidłowe rozpoznanie stanu faktycznego, dobór właściwego środka ochrony i zbudowanie argumentacji opartej na standardach konstytucyjnych, unijnych i międzynarodowych. Po drugie, dotyczy współtworzenia standardów zgodności po stronie instytucji publicznych, pracodawców, organizacji i podmiotów świadczących usługi. Po trzecie, oznacza udział w kształtowaniu kultury prawnej, w której równość nie jest rozumiana jako formuła abstrakcyjna, lecz jako wymóg realnego i równego dostępu do praw, procedur i ochrony.
Dyskryminacja rasowa narusza godność człowieka, podważa zaufanie do instytucji publicznych i osłabia wiarygodność państwa prawa. Dlatego 21 marca warto przypominać, że sprzeciw wobec dyskryminacji rasowej wymaga stałej czujności interpretacyjnej, sprawnego stosowania prawa i gotowości do reagowania wszędzie tam, gdzie równość zostaje naruszona w praktyce. Równość ma znaczenie wtedy, gdy działa także w sprawach trudnych, codziennych i konkretnych.