4 czerwca – Dzień Wolności i Praw Obywatelskich. Solidarność w polskiej krwi

Dziś, 4 czerwca obchodzimy Dzień Wolności i Praw Obywatelskich, ustanowiony uchwałą Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 maja 2013 r. jako święto upamiętniające obywatelski przełom związany z wyborami z 1989 r.

Znaczenie tego dnia wykracza poza samą rocznicę. Dzień 4 czerwca przypomina o szczególnym sposobie, w jaki Polacy przez pokolenia rozumieli wolność, jako odpowiedzialność za wspólnotę, gotowość pomocy drugiemu człowiekowi i zdolność do działania razem, gdy wymaga tego dobro wspólne. W polskiej historii wolność miała najczęściej postać więzi, wzajemnego wsparcia, lojalności, odwagi cywilnej i pracy podejmowanej z myślą o innych.

Solidarność jako polska praktyka wolności

Solidarność w polskiej tradycji ma bardzo konkretny wymiar. To symbol człowieka, który zostaje przy drugim człowieku zawsze wtedy, gdy jest mu potrzebny. To rodzinę wspierającą osobę ponoszącą ciężar publicznego zaangażowania. To lokalna wspólnota, która potrafi zorganizować pomoc szybciej niż formalne struktury. To ludzie, którzy widzą w cudzej krzywdzie wspólną sprawę, a w cudzej wolności warunek własnej wolności.

Ta cecha powracała w różnych momentach polskiej historii. Była obecna w tradycji samorządności szlacheckiej i republikańskiego myślenia o państwie jako rzeczy wspólnej. Była widoczna w pracy organicznej, w stowarzyszeniach, spółdzielniach, tajnym nauczaniu, kasach samopomocowych, działalności społecznej i edukacyjnej. Była obecna w czasie wojen, okupacji, przesiedleń i odbudowy. Była także obecna w działalności opozycyjnej, w której za wielkimi słowami stały zwyczajne gesty, otwarte mieszkanie, pomoc rodzinom robotników, nocne przepisywanie tekstów, tajne organizowanie spotkań, poufne przekazywanie informacji i obecność przy tych, którzy zostali osamotnieni.

W tym sensie solidarność jest polskim językiem wolności. Pokazuje, że wolność obywatelska dojrzewa wtedy, gdy człowiek rozumie swoją podmiotowość razem z odpowiedzialnością za innych. Taka wolność tworzy społeczeństwo zdolne do samoorganizacji, odporne na obojętność i wrażliwe na naruszenie godności człowieka.

Prawa człowieka i obywatela jako forma ochrony wspólnoty

Dzień Wolności i Praw Obywatelskich przypomina również, że dobra wola wspólnoty daje początek działaniu, ale trwałą ochronę człowieka zapewniają gwarancje prawne. Prawa obywatelskie nadają solidarności wymiar praktyczny, ponieważ pozwalają jednostce uczestniczyć w życiu publicznym, wyrażać poglądy, zrzeszać się, korzystać z ochrony sądowej, uzyskiwać informację, kontrolować władzę i domagać się poszanowania swojej godności.

Solidarność i prawa obywatelskie wzajemnie się wzmacniają. Solidarność bez praw może pozostać odruchem moralnym, zależnym od dobrej woli. Prawa bez solidarności mogą zostać sprowadzone do formalnych roszczeń oderwanych od troski o dobro wspólne. Dojrzałe społeczeństwo potrzebuje obu wymiarów, serca zdolnego do współczucia i instytucji zdolnych do ochrony.

Dumna historia polskości jako zdolności bycia razem

Polska historia zasługuje na opowieść prowadzoną z dumą, ale bez uproszczeń. Jej siła polega na tym, że wolność była w niej wielokrotnie odbudowywana przez ludzi, którzy mieli poczucie obowiązku wobec innych. To historia nauczycieli prowadzących edukację mimo zakazów, prawników broniących człowieka przed arbitralnością, społeczników organizujących pomoc, robotników upominających się o godność pracy, rodzin podtrzymujących więzi w czasie rozłąki, duchownych i świeckich tworzących przestrzeń wsparcia, studentów, naukowców, samorządowców i obywateli, którzy pracowali dla wspólnoty bez gwarancji uznania.

W tej historii polskość najpełniej ujawnia się jako zdolność do bycia razem. Wspólnota narodowa trwa dzięki pamięci, ale jej żywa treść ujawnia się w zachowaniu ludzi wobec siebie. Człowieka poznaje się po tym, jak traktuje innych. Naród poznaje się po tym, czy potrafi ochronić słabszych, uszanować odmienność losów, podtrzymać więź międzypokoleniową i organizować pomoc wtedy, gdy pojawia się potrzeba.

Rola radców prawnych na rzecz wolności i solidarności

Zawód radcy prawnego pozostaje związany z ochroną człowieka w konkretnych relacjach prawnych z administracją, pracodawcą, kontrahentem, instytucją publiczną czy sądem. Pomoc prawna daje obywatelowi narzędzia działania. Radca prawny przekłada wartości publiczne na praktykę. To szczególna odpowiedzialność zawodu zaufania publicznego. W tym sensie profesjonalna pomoc prawna jest praktyczną form solidarności w państwie prawa.

Dzień Wolności i Praw Obywatelskich zachęca do myślenia o Polsce jako wspólnocie ludzi zdolnych do odpowiedzialności. 4 czerwca przypomina więc o dumnej historii narodu, który wiele razy potrafił odbudowywać więzi społeczne, organizować pomoc i szukać wolności przez wspólnotę. To święto mówi o prawach obywatelskich, ale jego głębszy sens prowadzi do człowieka, do jego godności, sprawczości, odpowiedzialności i potrzeby bycia częścią wspólnoty. To święto, które przypomina, że w polskiej tradycji wolności i solidarność tworzą jedną całość – wolną wspólnotę ludzi odpowiedzialnych wzajem za siebie.