15 czerwca – Światowy Dzień Świadomości Znęcania się nad Osobami Starszymi – Prawo po stronie godności, bezpieczeństwa i samodzielności osób starszych

Światowy Dzień Świadomości Znęcania się nad Osobami Starszymi został uznany przez Zgromadzenie Ogólne ONZ jako dzień międzynarodowej refleksji nad przemocą wobec osób starszych. Współczesne państwa mierzą się ze starzeniem się społeczeństw, wzrostem zapotrzebowania na opiekę długoterminową i ryzykiem przeciążenia rodzinnych oraz instytucjonalnych systemów wsparcia.

Ta data ma więc wymiar społeczny, prawny i etyczny. Przypomina, że osoba starsza pozostaje podmiotem praw, wolności i decyzji. Wiek, choroba, zależność od pomocy innych osób, ograniczona mobilność czy niepełnosprawność mogą zwiększać ryzyko krzywdzenia, ale nie zmieniają statusu osoby starszej jako człowieka mającego prawo do godności, prywatności, bezpieczeństwa, ochrony majątku i realnego udziału w życiu społecznym.

Przemoc wobec osób starszych jako problem praw człowieka

Światowa Organizacja Zdrowia ujmuje przemoc wobec osób starszych szeroko. Obejmuje ona jednorazowe albo powtarzające się działanie, a także brak odpowiedniego działania, w relacji, w której istnieje oczekiwanie zaufania, jeżeli powoduje to krzywdę albo cierpienie osoby starszej. W takim ujęciu mieszczą się przemoc fizyczna, psychiczna, emocjonalna, seksualna, finansowa i materialna, zaniedbanie, porzucenie oraz naruszenia godności i szacunku.

To szerokie ujęcie jest potrzebne, ponieważ krzywda osób starszych ma często charakter kumulatywny. Pojedyncze zachowanie może wydawać się drobne: odmowa rozmowy, lekceważący komentarz, zabranie karty płatniczej „dla bezpieczeństwa”, straszenie domem opieki, ograniczenie kontaktu z rodziną, utrudnianie wizyty lekarskiej. W określonym układzie zależności takie zachowania mogą tworzyć system kontroli nad osobą starszą.

Z perspektywy praw człowieka chodzi o ochronę przed przemocą i poniżającym traktowaniem, ale także o ochronę autonomii. Człowiek starszy ma prawo do własnego zdania, do ryzyka zwykłych decyzji życiowych, do kontaktów społecznych, do rozporządzania majątkiem, do informacji o swoim leczeniu i do udziału w decyzjach dotyczących miejsca zamieszkania oraz opieki.

Dane WHO pokazują, że przemoc wobec osób starszych jest problemem zdrowia publicznego i ochrony praw człowieka. Szacunki globalne wskazują, że około jedna na sześć osób w wieku 60 lat i więcej doświadczyła w ciągu roku jakiejś formy przemocy w środowisku pozainstytucjonalnym. W placówkach opieki długoterminowej ryzyka są inne, ale również poważne. WHO wskazuje, że w badaniach dotyczących instytucji znaczna część personelu deklarowała dopuszczenie się jakiejś formy przemocy wobec osób starszych w poprzednim roku.

Formy przemocy wobec osób starszych

Przemoc fizyczna jest najbardziej rozpoznawalna, ponieważ może pozostawiać widoczne ślady. Obejmuje bicie, szarpanie, popychanie, przymusowe ograniczanie ruchu, zamykanie w pomieszczeniu albo stosowanie siły pod pozorem „opieki”.

Przemoc psychiczna obejmuje poniżanie, wyśmiewanie, straszenie, groźby, zawstydzanie, traktowanie osoby starszej jak dziecka, ignorowanie jej wypowiedzi, izolowanie od znajomych i rodziny, a także wmawianie nieporadności w celu przejęcia kontroli nad jej decyzjami.

Przemoc ekonomiczna polega na odbieraniu pieniędzy, wymuszaniu darowizn, wykorzystywaniu pełnomocnictw, zaciąganiu zobowiązań na szkodę osoby starszej, kontrolowaniu emerytury lub renty, ograniczaniu dostępu do konta, dokumentów i informacji o majątku. W praktyce bywa łączona z presją emocjonalną: „skoro jesteśmy rodziną, musisz pomóc”, „i tak już tego nie potrzebujesz”, „bez nas sobie nie poradzisz”.

Zaniedbanie może polegać na niezapewnieniu jedzenia, leków, higieny, pomocy medycznej, ogrzewania, kontaktu z lekarzem albo bezpiecznych warunków życia. Bywa skutkiem obojętności, przeciążenia opiekuna, braku wiedzy albo świadomego lekceważenia potrzeb osoby starszej.

Przemoc instytucjonalna obejmuje sytuacje w placówkach opiekuńczych, leczniczych albo długoterminowych, w których osoba starsza doświadcza upokarzającego traktowania, braku reakcji na ból, braku prywatności, izolacji, nadmiernego ograniczania wolności lub braku realnego wpływu na codzienne sprawy.

Od języka społecznego do języka prawa

W języku społecznym mówimy o złym traktowaniu, nadużyciach, przemocy wobec osób starszych albo znęcaniu się. W języku prawnym trzeba zachować większą precyzję. Nie każde naganne zachowanie wypełnia znamiona przestępstwa znęcania się, ale wiele form przemocy wobec seniorów może uruchamiać odpowiedzialność karną, cywilną, rodzinną, administracyjną lub opiekuńczą.

Polski Kodeks karny penalizuje znęcanie się fizyczne lub psychiczne nad osobą najbliższą, nad osobą pozostającą w stosunku zależności, a także nad osobą nieporadną ze względu na jej wiek, stan psychiczny lub fizyczny. W przypadku osoby nieporadnej ze względu na wiek ustawodawca przewiduje surowszy typ odpowiedzialności.

Równolegle ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej definiuje przemoc domową jako umyślne działanie lub zaniechanie wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną i naruszające prawa lub dobra osobiste osoby doznającej przemocy. Ustawa wymienia m.in. narażenie na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia lub mienia, naruszenie godności, nietykalności cielesnej lub wolności, spowodowanie cierpienia albo krzywdy, ograniczenie dostępu do środków finansowych i naruszenie prywatności.

Godność i samodzielność jako standard ochrony

W centrum ochrony osób starszych znajduje się godność człowieka. Konstytucja RP traktuje godność jako źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Karta praw podstawowych Unii Europejskiej wprost uznaje i szanuje prawo osób w podeszłym wieku do godnego i niezależnego życia oraz do uczestniczenia w życiu społecznym i kulturalnym.

Z tych standardów wynika praktyczny wniosek: ochrona osoby starszej wymaga równowagi między bezpieczeństwem a samodzielnością. Pomoc nie może zamieniać się w przejęcie życia drugiego człowieka. Opieka nie może usprawiedliwiać poniżania, wyręczania w każdej decyzji, odbierania dokumentów, kontroli pieniędzy ani izolowania od innych osób.

Dojrzały system ochrony powinien widzieć w osobie starszej uczestnika decyzji, a nie wyłącznie odbiorcę świadczeń. Nawet wtedy, gdy potrzebna jest daleko idąca pomoc, należy zachować możliwie szeroki zakres autonomii, komunikacji i prawa do bycia wysłuchanym.

Rola radcy prawnego wobec zjawiska przemocy wobec osób starszych

Radca prawny może odegrać istotną rolę w ochronie osoby starszej przed przemocą, zwłaszcza tam, gdzie krzywda przybiera postać zależności prawnej, finansowej lub instytucjonalnej. Pomoc prawna obejmuje ocenę sytuacji, nazwanie ryzyk, wybór środków ochrony i przeprowadzenie osoby pokrzywdzonej przez procedury.

W praktyce może to oznaczać przygotowanie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, reprezentację w postępowaniu karnym, wsparcie w procedurze cywilnej, sprawy o ochronę dóbr osobistych, sprawy mieszkaniowe, sprawy związane z darowiznami, pełnomocnictwami, rachunkami bankowymi, rentą, emeryturą, alimentacją, opieką, kuratelą albo nadużyciami w relacjach rodzinnych.

Radca prawny może również wspierać rodziny i instytucje w projektowaniu bezpiecznych procedur opieki: regulaminów, zasad kontaktu z rodziną, standardów dokumentowania zgody, standardów przeciwdziałania nadużyciom finansowym, procedur reagowania na sygnały przemocy oraz szkoleń dla personelu. W placówkach opiekuńczych prawo powinno działać zanim dojdzie do tragedii, a nie dopiero wtedy, gdy szkoda jest już widoczna.

Znaczenie ma też tajemnica zawodowa. Osoba starsza, która mówi o przemocy, często powierza prawnikowi informacje bardzo osobiste: o rodzinie, zdrowiu, majątku, zależności i lęku. Bezpieczna relacja z profesjonalnym pełnomocnikiem może być pierwszym miejscem, w którym krzywda zostaje nazwana bez presji i bez upokorzenia.

Przeciwdziałanie przemocy wobec osób starszych zaczyna się od rozpoznania prostego faktu: opieka bez szacunku staje się kontrolą, a zależność bez ochrony może stać się narzędziem krzywdzenia. Prawo powinno widzieć te sytuacje odpowiednio wcześnie. Społeczeństwo powinno umieć na nie reagować. Zawody prawnicze powinny zapewniać osobom starszym realny dostęp do ochrony, zanim samotność, strach albo presja odbiorą im możliwość działania.