Dzień Europy. Wspólnota prawa, odpowiedzialności i ochrony praw jednostki

9 maja obchodzony jest Dzień Europy. Jego źródłem jest deklaracja przedstawiona 9 maja 1950 r. przez Roberta Schumana, francuskiego ministra spraw zagranicznych. Była to propozycja utworzenia Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, a więc objęcia wspólnym zarządzaniem tych sektorów gospodarki, które wcześniej miały bezpośrednie znaczenie dla prowadzenia wojny. Oficjalne źródła Unii Europejskiej wskazują, że deklaracja Schumana zapoczątkowała nowy etap pokoju, integracji i współpracy na kontynencie.

Dla radców prawnych Dzień Europy to dzień refleksji nad prawną formą integracji europejskiej, nad tym, jak wspólnota państw może być budowana przez traktaty, sądy, procedury, gwarancje praw podstawowych, zasadę skutecznej ochrony sądowej i zawodową odpowiedzialność prawników. Europa, o której przypomina nam dzień 9 maja, powstała jako projekt instytucjonalny, którego trwałość zależy od prawa i od osób zdolnych to prawo rozumieć, stosować i chronić.

Geneza Dnia Europy: od konfliktu do wspólnoty instytucji

Deklaracja Schumana była odpowiedzią na doświadczenie dwóch wojen światowych. Jej sens polegał na tym, aby rywalizację państw przenieść z przestrzeni siły do przestrzeni instytucji. Wspólna kontrola produkcji węgla i stali miała zmniejszyć ryzyko odbudowy potencjału wojennego w relacjach między historycznymi przeciwnikami, przede wszystkim Francją i Niemcami. W tym znaczeniu integracja europejska od początku miała wymiar prawny – tworzyła strukturę, w której decyzje gospodarcze i polityczne miały być podejmowane w ramach wspólnych reguł.

Z perspektywy prawniczej istotne jest, że projekt europejski rozwijał się przez kolejne akty normatywne i instytucje, począwszy od Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, przez wspólnoty europejskie, po Unię Europejską. Ten proces nie polegał na zastąpieniu państw członkowskich jednym centrum władzy, lecz opierał się na konstrukcji wielopoziomowego porządku prawnego, w którym kompetencje Unii są powierzane przez państwa członkowskie, a wykonywanie tych kompetencji podlega kontroli sądowej i traktatowym ograniczeniom.

Dlatego Dzień Europy można odczytywać jako przypomnienie jednej z najbardziej wymagających lekcji XX wieku, o tym, że trwały pokój wymaga fundamentów instytucjonalnych opartych na prawie. Prawo zaś wymaga niezależnych sądów, profesjonalnych pełnomocników, rzetelnej wykładni przepisów, odpowiedzialnego stanowienia prawa i kultury prawnej, w której tekst prawny nie jest traktowany instrumentalnie.

Europa jako wspólnota wartości prawnych

Traktat o Unii Europejskiej wskazuje, że Unia opiera się na wartościach poszanowania godności osoby ludzkiej, wolności, demokracji, równości, państwa prawnego i praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości. Są to wartości wspólne państwom członkowskim w społeczeństwie opartym na pluralizmie, niedyskryminacji, tolerancji, sprawiedliwości, solidarności i równości kobiet i mężczyzn.

Dla praktyki radcowskiej art. 2 TUE ma znaczenie większe niż deklaratywne. Stanowi punkt odniesienia dla rozumienia prawa Unii, dla oceny działań państw członkowskich, dla kontroli przestrzegania standardów praworządności i dla ochrony jednostki. Wartości traktatowe nie działają w próżni. Uzyskują znaczenie przez przepisy szczegółowe, orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, praktykę sądów krajowych i działalność zawodowych pełnomocników.

Równie istotna jest Karta praw podstawowych Unii Europejskiej. Jej preambuła wskazuje, że Unia jest zbudowana na wartościach godności osoby ludzkiej, wolności, równości i solidarności, opiera się na zasadach demokracji i państwa prawnego, a przez ustanowienie obywatelstwa Unii oraz przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości stawia jednostkę w centrum swych działań. Karta potwierdza również prawa wynikające z tradycji konstytucyjnych i zobowiązań międzynarodowych wspólnych państwom członkowskim, Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, Kart Społecznych oraz orzecznictwa TSUE i ETPC.

To powiązanie ma znaczenie praktyczne, bowiem radca prawny, analizując sprawę z elementem prawa Unii, powinien uwzględniać zarówno brzmienie właściwego przepisu rozporządzenia czy dyrektywy, jak i ustawy krajowej implementującej prawo UE. Powinien także ocenić, czy sprawa mieści się w zakresie stosowania prawa Unii, a następnie czy aktualizują się standardy Karty praw podstawowych, w tym prawo do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu, ochrona danych osobowych, zakaz dyskryminacji, ochrona konsumenta, prawa pracownicze albo gwarancje procesowe.

Praworządność jako warunek skuteczności praw

Prawa podstawowe mają znaczenie realne dopiero wtedy, gdy można je skutecznie egzekwować. Dlatego jednym z elementów europejskiego porządku prawnego jest zasada skutecznej ochrony sądowej. Artykuł 19 TUE stanowi, że Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej zapewnia poszanowanie prawa w wykładni i stosowaniu traktatów, a państwa członkowskie ustanawiają środki zaskarżenia niezbędne do zapewnienia skutecznej ochrony sądowej w dziedzinach objętych prawem Unii.

Z tej perspektywy praworządność jest warunkiem działania całego systemu ochrony prawnej. Jeżeli sąd nie jest niezależny, jeżeli postępowanie nie zapewnia realnej możliwości przedstawienia argumentów, jeżeli jednostka nie ma dostępu do profesjonalnej pomocy prawnej, jeżeli tajemnica zawodowa pełnomocnika jest osłabiana – to prawa podstawowe tracą swoją praktyczną funkcję.

Europejska Konwencja Praw Człowieka, choć należy do systemu Rady Europy, pozostaje jednym z głównych punktów odniesienia dla europejskiej kultury prawnej. Jej art. 6 gwarantuje prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą. Z kolei Powszechna Deklaracja Praw Człowieka już w art. 8 i 10 wiązała ochronę praw człowieka ze skutecznym odwołaniem do sądów i z prawem do sprawiedliwego, publicznego rozpatrzenia sprawy przez niezależny i bezstronny sąd.

Te standardy układają się w spójną konstrukcję: prawo do sądu, skuteczny środek prawny, niezależność sądu, prawo do obrony i profesjonalna pomoc prawna są warunkami działania państwa prawa. W praktyce radcy prawnego nie są to pojęcia abstrakcyjne. Pojawiają się w sprawach administracyjnych, cywilnych, gospodarczych, pracowniczych, rodzinnych, migracyjnych, dyscyplinarnych i karnych. W każdej z tych spraw problem europejski może wystąpić w formie pytania o standard proceduralny, proporcjonalność ograniczenia prawa, skuteczność ochrony, równość stron albo dostęp do sądu.

Radca prawny w wielopoziomowym porządku prawnym

Współczesny radca prawny działa w porządku, w którym prawo krajowe, prawo Unii Europejskiej, Europejska Konwencja Praw Człowieka, orzecznictwo TSUE i ETPC oraz standardy konstytucyjne wzajemnie się przenikają. Oznacza to konieczność prowadzenia argumentacji prawnej na kilku poziomach.

W tym sensie Dzień Europy dotyczy warsztatu zawodowego radcy prawnego. Integracja europejska nie jest wyłącznie przedmiotem prawa konstytucyjnego i prawa międzynarodowego publicznego. Jest obecna w umowach handlowych, ochronie danych osobowych, prawie konsumenckim, zamówieniach publicznych, prawie pracy, swobodach rynku wewnętrznego, ochronie konkurencji, postępowaniach transgranicznych, europejskim nakazie zapłaty, europejskim tytule egzekucyjnym, sprawach rodzinnych z elementem transgranicznym i w odpowiedzialności organów władzy publicznej.

Radca prawny pełni tu funkcję tłumacza systemu. Przekłada normatywną złożoność prawa europejskiego na decyzje procesowe, ryzyka kontraktowe, procedury organizacyjne, regulaminy, opinie, skargi, odwołania, zarzuty i argumenty przedstawiane przed sądami. Ta funkcja wymaga precyzji, ponieważ błąd w ustaleniu zakresu zastosowania prawa UE może prowadzić do pominięcia środka ochrony, zarzutu procesowego albo standardu, który zmienia wynik sprawy.

Dzień Europy przypomina nam więc, że pokój, wolność i prawa człowieka nie są stanem danym raz na zawsze. Wymagają instytucji, procedur, sądów, odpowiedzialnej legislacji i zawodów prawniczych wiernych własnym standardom. Dla radców prawnych jest to przypomnienie o istocie zawodu: chronić prawa i wolności przez rzetelną, niezależną i kompetentną pomoc prawną.