MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ PRAW DZIECKA – PODMIOTOWOŚĆ DZIECKA W POSTĘPOWANIU
W sprawie dotyczącej dziecka można zgromadzić wiele opinii dorosłych i nadal nie wiedzieć, jak ono samo rozumie swoją sytuację. Rodzice, szkoła, biegli i instytucje opisują jego potrzeby z różnych perspektyw. Każda z tych perspektyw może być istotna, lecz żadna nie zastępuje automatycznie udziału dziecka. Prawo do ochrony i prawo do wypowiedzenia się powinny wspólnie wyznaczać sposób prowadzenia postępowania.
20 listopada obchodzimy Międzynarodowy Dzień Praw Dziecka. Data łączy przyjęcie Deklaracji praw dziecka w 1959 r. i Konwencji o prawach dziecka w 1989 r. Przejście od deklaracji do traktatu wyrażało również zmianę sposobu myślenia o pozycji dziecka: troska dorosłych została powiązana z prawami przysługującymi jemu samemu i z odpowiadającymi im obowiązkami państwa.
W praktyce ta zmiana wymaga konsekwencji. Dziecko jest podmiotem praw również wtedy, gdy nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, nie posługuje się językiem procedury albo nie potrafi przedstawić spójnej relacji tak jak osoba dorosła. Sposób umożliwienia mu udziału trzeba dostosować do jego sytuacji, zachowując odpowiedzialność organu za ustalenia i rozstrzygnięcie.
DOBRO DZIECKA WYMAGA USTALENIA
Art. 3 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka nakazuje trakt5ować najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka jako sprawę nadrzędną w działaniach, których przepis dotyczy. Angielska formuła a primary consideration wskazuje na szczególną wagę tej przesłanki. Nie ustanawia jednak automatycznego rozwiązania każdej kolizji praw, niezależnie od jej rodzaju i okoliczności.
Komitet Praw Dziecka w komentarzu ogólnym nr 14 opisuje dobro dziecka jako prawo materialne, zasadę interpretacyjną i regułę postępowania. Takie ujęcie kieruje uwagę na proces dochodzenia do decyzji. W uzasadnieniu trzeba pokazać, jakie interesy dziecka ustalono, na jakiej podstawie i w jaki sposób uwzględniono je wobec innych relewantnych okoliczności. Samo zapewnienie, że organ kierował się dobrem dziecka, nie pozwala skontrolować rozumowania.
Nie istnieje jeden obraz dobra dziecka, który można bez zmian przenosić do wszystkich spraw. Znaczenie mogą mieć bezpieczeństwo, więzi rodzinne, ciągłość edukacji, zdrowie i potrzeby rozwojowe. Ich wzajemna relacja zależy od sytuacji konkretnej osoby. Decyzja oparta na stereotypowym wyobrażeniu prawidłowej rodziny lub właściwego zachowania dziecka może pomijać właśnie to, co w danej sprawie najistotniejsze.
WYSŁUCHANIE JAKO PRAWO UCZESTNICTWA
Art. 12 Konwencji zapewnia dziecku zdolnemu do kształtowania własnych poglądów możliwość swobodnego ich wyrażania we wszystkich dotyczących go sprawach. Poglądom tym należy nadać odpowiednią wagę stosownie do wieku i dojrzałości. Przepis obejmuje także możliwość wysłuchania w postępowaniu sądowym lub administracyjnym, bezpośrednio albo w odpowiedniej formie pośredniej, zgodnie z regułami proceduralnymi prawa krajowego.
Prawo do wysłuchania nie jest obowiązkiem dziecka, aby rozstrzygnęło konflikt dorosłych. Nie oznacza również, że jego stanowisko zawsze przesądza o wyniku. Organ powinien jednak stworzyć warunki do wypowiedzi i rzeczywiście ją rozważyć. Pozostawienie dziecka bez informacji o znaczeniu rozmowy albo potraktowanie jego słów wyłącznie jako materiału do oceny zachowania rodziców może pozbawić udział treści.
Konstytucja RP w art. 72 ust. 3 nakazuje organom władzy publicznej oraz osobom odpowiedzialnym za dziecko wysłuchać je w toku ustalania jego praw i w miarę możliwości uwzględnić jego zdanie. Obowiązek ten wymaga dostrzeżenia dziecka również tam, gdzie postępowanie formalnie toczy się między dorosłymi. Przedmiotem decyzji mogą być przecież warunki jego codziennego życia, kontakty z bliskimi albo sposób wykonywania opieki.
CZAS POSTĘPOWANIA MA ZNACZENIE DLA OCHRONY
W sprawie M. i M. przeciwko Chorwacji, rozstrzygniętej 3 września 2015 r., ETPC zajmował się m.in. udziałem dziecka w długotrwałym postępowaniu dotyczącym pieczy. W § 171 powiązał rozwijającą się autonomię dziecka z prawem do konsultacji i wysłuchania, odwołując się do art. 12 Konwencji o prawach dziecka. W § 181 wskazał, że dziecka zdolnego do formułowania własnych poglądów nie można uznać za dostatecznie włączone w proces decyzyjny, jeżeli nie zapewniono mu możliwości ich wyrażenia.
Trybunał zwrócił uwagę zarówno na brak wysłuchania, jak i na długość postępowania. Trwało ono ponad cztery lata, a sytuacja wymagała szczególnej sprawności. Ustalenia te doprowadziły do stwierdzenia naruszenia art. 8. Sprawa pokazuje, że ocena ochrony życia prywatnego i rodzinnego obejmuje sposób podejmowania decyzji, a nie wyłącznie jej końcową treść.
Upływ czasu może utrwalać stan faktyczny, zmieniać relacje i pogłębiać obciążenie dziecka. W takiej sytuacji późniejsze rozstrzygnięcie nie zawsze odtworzy możliwość, którą utracono w toku postępowania. Dlatego pilność powinna wynikać z rozpoznania konkretnych potrzeb. Sprawność nie uzasadnia jednak pomijania dowodów czy wysłuchania; wymaga takiej organizacji czynności, która pozwoli połączyć rzetelność z ochroną przed skutkami zwłoki.
WSPARCIE UDZIAŁU BEZ PRZENOSZENIA ODPOWIEDZIALNOŚCI
Rozmowa z dzieckiem wymaga języka, który pozwala zrozumieć cel i możliwe następstwa wypowiedzi. Dorosły powinien wyjaśnić, kto podejmie decyzję oraz że dziecko nie ponosi odpowiedzialności za konflikt. Szczególnej ostrożności wymaga sugerowanie odpowiedzi, wielokrotne powtarzanie tych samych pytań i tworzenie wrażenia, że istnieje jedna oczekiwana wersja wydarzeń.
Równie ważna jest ocena relacji między wypowiedzią dziecka a opinią specjalisty. Wiedza psychologiczna może pomóc rozpoznać potrzeby i właściwy sposób komunikacji, ale nie powinna prowadzić do automatycznego zastąpienia stanowiska dziecka oceną dorosłego. Opinia o jego sytuacji i jego własna wypowiedź pełnią odmienne funkcje. Organ powinien wyjaśnić, jak odniósł się do obu.
W sprawach przemocy obowiązek ochrony wymaga dodatkowej uważności. Art. 19 Konwencji zobowiązuje państwo do działań chroniących dziecko przed przemocą fizyczną i psychiczną, zaniedbaniem oraz wykorzystaniem. Nie można uzależniać tej ochrony od zdolności dziecka do przedstawienia relacji odpowiadającej formalnym oczekiwaniom dorosłych. Zarazem ocena dowodów i gwarancje osób uczestniczących w postępowaniu pozostają konieczne dla rzetelnego rozpoznania sprawy.
ODRĘBNOŚĆ INTERESÓW W PRACY PEŁNOMOCNIKA
Reprezentując rodzica, musimy zachować świadomość, że jego interes procesowy nie zawsze pokrywa się z interesem dziecka. Nie wystarczy przyjąć, że stanowisko naszego klienta z definicji najlepiej je chroni. Rozbieżność może dotyczyć sposobu korzystania z informacji o dziecku, zakresu ujawnienia jego prywatnych doświadczeń czy strategii prowadzenia sporu.
Ochrona dziecka wymaga zatem także kontroli języka pism i zakresu przedstawianych danych. Materiał istotny dla rozstrzygnięcia powinien zostać przedstawiony, ale jego znaczenie nie usprawiedliwia dowolnego rozpowszechniania. Dokument dotyczący zdrowia, relacji lub doświadczenia przemocy pozostaje informacją o osobie, która będzie żyła ze skutkami konfliktu po jego formalnym zakończeniu.
20 listopada przypomina nam o prawie dziecka do obecności we własnej sprawie. Odpowiedzialne wysłuchanie wymaga przygotowania, czasu i gotowości przyjęcia stanowiska, które nie potwierdza oczekiwań dorosłych. Właśnie w tej gotowości ujawnia się uznanie podmiotowości dziecka: jego głos otrzymuje należną wagę, a obowiązek podjęcia i uzasadnienia decyzji pozostaje po stronie właściwego organu.