„Obrońca potrzebny od zaraz. Dostęp do pomocy prawnej dla osób zatrzymanych: perspektywa dyrektyw unijnych i praktyki krajowej” – nowy raport Krajowej Izby Radców Prawnych i HFPC
Krajowa Izba Radców Prawnych wspólnie z Helsińską Fundacją Praw Człowieka wspólnie z podjęły się przeprowadzenia oceny stanu implementacji unijnych dyrektyw w zakresie dostępu do obrońcy w polskim porządku prawnym.
Realny dostęp do obrońcy jest punktem wyjścia przy ocenie rzetelności przeprowadzonego postępowania karnego. Stanowi esencję sprawiedliwego procesu, wyrównuje bowiem szanse oskarżonego, mającego przeciwko sobie cały zorganizowany aparat państwa. Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu wielokrotnie stwierdzał naruszenie art. 6 Konwencji (prawo do rzetelnego postępowania sądowego) w związku z niezapewnieniem prawa do obrony oskarżonych, w tym także w sprawach przeciwko Polsce. Dlatego tak ważna jest odpowiednia implementacja dwóch unijnych dyrektyw dotyczących dostępu do obrońcy.
Obecnie obowiązujące przepisy Kodeksu postępowania karnego nie wypełniają standardu unijnych dyrektyw w zakresie dostępu do obrońcy, co skutkowało wszczęciem przez Komisję Europejską procedury naruszenia przez Polskę obowiązków traktatowych. Przede wszystkim uprawnienia przewidziane w dyrektywach przysługują od chwili, w której podejrzany uzyska informację o jego ściganiu. Tymczasem w Polsce gwarantowane są one dopiero po formalnym przedstawieniu zarzutów. Co więcej, choć podejrzany uprawniony jest do wsparcia obrońcy, to jednak niestawiennictwo adwokata lub radcy nie tamuje przesłuchania, również w przypadku obrony obligatoryjnej. Materiał dowodowy zebrany w takich warunkach jest wykorzystywany w postępowaniu. Zastrzeżenia budzą też występujące w Kodeksie postępowania karnego wyjątki od zasady poufności kontaktów między oskarżonym a obrońcą w początkowym stadium postępowania. Wbrew wymaganiom wynikającym z dyrektywy Kodeks nie reguluje również trybu zrzeczenia się prawa do obrońcy ani nie nakłada wprost obowiązku zamieszczenia adnotacji o takim zdarzeniu w protokole. Orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz sądów apelacyjnych wskazuje ponadto na brak skutecznych środków naprawczych w razie naruszenia praw gwarantowanych dyrektywą.
Niniejszy raport zawiera konkretne postulaty zmian, które zostały zaproponowane przez radców prawnych, adwokatów, prokuratorów i sędziów podczas wywiadów przeprowadzonych na potrzeby badania. Liczymy zatem, że publikacja Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka oraz Krajowej Izby Radców Prawnych okaże się przydatna w toku trwającego procesu legislacyjnego. Dopiero bowiem w aktualnej, X kadencji Sejmu procedowana jest duża nowelizacja Kodeksu postępowania karnego (druk nr 1600), mająca na celu implementację dyrektyw obrończych.