Światowy Dzień Organizacji Pozarządowych. NGO – Niezbędny Element Państwa Prawa

W kolejnych latach dzień ten uzyskał wsparcie instytucjonalne w regionie bałtyckim, a w 2014 r. w Helsinkach odbyło się wydarzenie inaugurujące obchody na poziomie międzynarodowym, współorganizowane przez fińskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Z biegiem czasu data 27 lutego stała się elementem kalendarza wydarzeń organizowanych przez instytucje publiczne, samorządy zawodowe oraz organizacje społeczne w wielu państwach.

Znaczenie tej genezy polega na jej charakterze oddolnym. Dzień ten wyrósł z doświadczeń państw transformujących swoje systemy ustrojowe oraz budujących kulturę partycypacji. W ten sposób symboliczny wymiar daty 27 lutego łączy się z doświadczeniem konstytucjonalizmu posttransformacyjnego.

Ewolucja idei społeczeństwa obywatelskiego

Pojęcie społeczeństwa obywatelskiego ma długą historię. W tradycji nowożytnej stanowiło ono kategorię odróżniającą sferę autonomii jednostek i zrzeszeń od aparatu państwowego. U Johna Locke’a społeczeństwo obywatelskie łączyło się z ochroną praw naturalnych i z koncepcją władzy opartej na zgodzie rządzonych. U Hegla przyjęło postać sfery pośredniej między rodziną a państwem, obejmującej stowarzyszenia, korporacje i relacje gospodarcze.

W XX wieku idea ta nabrała szczególnej intensywności w Europie Środkowo-Wschodniej. Społeczeństwo obywatelskie oznaczało przestrzeń autonomii wobec władzy scentralizowanej. W tym kontekście organizacje społeczne stały się nośnikiem pluralizmu oraz narzędziem obrony praw jednostki. Po transformacji ustrojowej koncepcja ta została wpisana w strukturę państw konstytucyjnych jako element mechanizmów równoważenia władzy.

Współczesna teoria prawa traktuje społeczeństwo obywatelskie jako kategorię normatywną. Jego funkcjonowanie znajduje oparcie w przepisach konstytucyjnych gwarantujących wolność zrzeszania się, wolność wypowiedzi oraz prawo do udziału w życiu publicznym. Z perspektywy systemowej organizacje pozarządowe stanowią element sieci instytucjonalnej wspierającej rządy prawa.

Podstawy normatywne działalności NGO w Europie

Podstawowa regulacja w prawie międzynarodowym, wyrażona jest w art. 11 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, który gwarantuje wolność zrzeszania się. Ochrona obejmuje tworzenie organizacji, przystępowanie do nich oraz prowadzenie działalności statutowej. Europejski Trybunał Praw Człowieka rozwinął w swoim orzecznictwie test ingerencji obejmujący ocenę legalności, celu ograniczenia oraz konieczności w społeczeństwie demokratycznym.

Orzecznictwo ETPC przyjęło, że podmioty społeczne uczestniczą w debacie publicznej w sposób porównywalny do mediów, gdy podejmują działania w interesie publicznym. Ochrona obejmuje także dostęp do informacji potrzebnych do prowadzenia monitoringu i raportowania.  W porządku prawa Unii Europejskiej art. 12 Karty Praw Podstawowych UE potwierdza wolność zrzeszania się, natomiast art. 42 Karty ustanawia prawo dostępu do dokumentów instytucji unijnych. Te regulacje mają znaczenie w sprawach, w których działalność organizacji społecznych wiąże się z implementacją prawa UE, z wydatkowaniem środków unijnych lub z kontrolą działań instytucji europejskich.

Organizacje pozarządowe jako element systemu kontroli władzy

Państwo prawa opiera się na wielopoziomowym systemie kontroli. Obejmuje on sądy powszechne i administracyjne, organy kontroli finansowej, a także kontrolę społeczną. Organizacje pozarządowe pełnią w tym układzie funkcję inicjującą i wspierającą procesy rozliczalności.

W praktyce to właśnie organizacje społeczne często inicjują postępowania strategiczne, sporządzają raporty dokumentujące naruszenia, uczestniczą w konsultacjach projektów ustaw oraz dostarczają materiału dowodowego do postępowań sądowych. Ich działalność wpływa na wykładnię przepisów i na kształt standardów konstytucyjnych oraz konwencyjnych.

Z perspektywy prawniczej istotne pozostaje rozpoznanie, że funkcja kontrolna organizacji społecznych ma charakter systemowy. Wpływa ona na jakość procesu legislacyjnego, na transparentność administracji oraz na kulturę stosowania prawa. W tym sensie społeczeństwo obywatelskie stanowi element infrastruktury normatywnej państwa prawa.

Znaczenie dnia 27 lutego dla środowiska prawniczego

Światowy Dzień Organizacji Pozarządowych stanowi moment refleksji nad relacją między prawem a społeczeństwem obywatelskim. Dla radców prawnych oznacza on potrzebę pogłębionej analizy standardów międzynarodowego i krajowego, a także orzecznictwa w sprawach dotyczących wolności zrzeszania się i wolności wypowiedzi.

Radca prawny funkcjonuje w podwójnej przestrzeni normatywnej. Z jednej strony wykonuje zawód zaufania publicznego w ramach regulacji ustawowych oraz zasad etyki zawodowej. Z drugiej strony uczestniczy w systemie ochrony praw jednostki, który obejmuje także wsparcie podmiotów społeczeństwa obywatelskiego. Ta pozycja ustrojowa nadaje jego działalności wymiar szerszy niż relacja czysto kontraktowa z klientem.

Istotnym obszarem pozostaje także nasza działalność pro bono. W sprawach dotyczących ochrony praw człowieka, przeciwdziałania dyskryminacji, dostępu do informacji publicznej czy ochrony środowiska radcowie prawni pełnią niezwykle istotną rolę. Nasze działania wpływają na kształt wykładni przepisów i na praktykę stosowania prawa. W tym sensie zawód radcy prawnego współtworzy standard rządów prawa, realizując funkcję służby publicznej.

Radcowie prawni uczestniczą również w procesie legislacyjnym. Współpraca z organizacjami społecznymi obejmuje przygotowywanie ekspertyz, analiz zgodności projektów ustaw z konstytucją i prawem międzynarodowym, a także udział w konsultacjach publicznych. Wysoki poziom merytoryczny takich opracowań wpływa na jakość debaty publicznej i na precyzję języka normatywnego.

27 lutego przypomina o tym, że organizacje pozarządowe współtworzą przestrzeń rządów prawa. Ich funkcjonowanie stanowi wskaźnik jakości systemu prawnego. Dla prawnika pozostaje to zagadnienie ustrojowe, które wymaga stałego namysłu i profesjonalnej refleksji.