25 października – Europejski Dzień Prawnika. Bezpieczeństwo, które chroni wolność

Zagadnienie to dotyczy znacznie większej liczby spraw niż głośne procesy czy spory ustrojowe. Pojawia się przy zatrzymaniu i przeszukaniu, dostępie do danych osobowych, kontroli korespondencji, a także postępowaniu administracyjnym lub podatkowym oraz zabezpieczaniu informacji w przedsiębiorstwie czy tak bardzo zajmującym ostatnio opinię publiczną – korzystaniu z nowych technologii. Za każdym razem powraca pytanie, kto i w jakim zakresie może podjąć decyzję ingerującą w sferę wolności człowieka i jak można zweryfikować legalność tego działania?

BEZPIECZEŃSTWO PODDANE PRAWU

W demokratycznym państwie prawa bezpieczeństwo jest jednym z dóbr, które władze publiczne mają chronić. Dla obywatela oznacza możliwość życia bez przemocy i uzasadnionego strachu, korzystania z usług publicznych, prowadzenia działalności gospodarczej i ochrony własnych danych. Realizacja tych celów wymaga czasem zastosowania środków ograniczających swobodę jednostki. Dlatego porządek konstytucyjny określa zarówno zadania państwa, jak i granice sposobów ich wykonywania.

Art. 31 ust. 3 Konstytucji RP wymaga, aby ograniczenia korzystania z konstytucyjnych wolności i praw były ustanawiane w ustawie oraz pozostawały konieczne w demokratycznym państwie dla ochrony wskazanych w tym przepisie dóbr, w tym bezpieczeństwa lub porządku publicznego, przy poszanowaniu istoty wolności i praw. Oznacza to konieczność sprawdzenia nie tylko, czy działanie służy uzasadnionemu celowi, lecz także czy jego zakres i dolegliwość znajdują odpowiednie usprawiedliwienie. Skuteczność środka sama przez się nie przesądza o jego dopuszczalności.

Podobną funkcję pełnią europejskie standardy ochrony praw człowieka. Art. 5 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka chroni wolność i bezpieczeństwo osobiste, dopuszczając pozbawienie wolności w określonych przypadkach i według procedury przewidzianej prawem. Art. 8 obejmuje ochroną życie prywatne i korespondencję, a ingerencję władz publicznych uzależnia od przesłanek konwencyjnych. W prawie Unii Europejskiej prawo do skutecznego środka prawnego i niezależnego sądu wyraża art. 47 Karty praw podstawowych, stosowany w granicach jej zakresu zastosowania. Wspólną myśl tych regulacji można ująć prosto: prawidłowość celu działania państwa wymaga także legalnych kompetencji, właściwej procedury i skutecznej kontroli.

TECHNOLOGIA ZWIĘKSZA MOŻLIWOŚCI PAŃSTWA, ALE PRAWO STAWIA IM GRANICE

Współczesne instrumenty ochrony bezpieczeństwa coraz częściej opierają się na danych. Monitoring, identyfikacja biometryczna, analiza komunikacji elektronicznej, automatyczne wykrywanie nieprawidłowości i systemy wspomagania decyzji mogą przyspieszać identyfikowanie zagrożeń. Zdolność techniczna do zebrania lub powiązania informacji jest jednak czymś innym niż kompetencja prawna do ich pozyskania i wykorzystania. To rozróżnienie nabiera szczególnego znaczenia wtedy, gdy technologia umożliwia objęcie analizą bardzo wielu osób jednocześnie.

Ocena legalności rozwiązania powinna obejmować podstawę prawną, uprawniony cel, zakres przetwarzanych informacji, krąg osób mających dostęp do danych, czas ich przechowywania oraz dostępność niezależnej kontroli i skutecznego środka prawnego. Znaczenie ma także jakość informacji, na których opiera się decyzja. Błędne przypisanie tożsamości, automatyczne podejrzenie wynikające z niepełnych danych albo nieprzejrzysta klasyfikacja ryzyka mogą prowadzić do bardzo konkretnych konsekwencji dla osoby, która nawet nie wie, dlaczego została objęta działaniem organu.

Dlatego cyfryzacja bezpieczeństwa wymaga nie tylko rozwoju narzędzi, lecz także czytelnych zasad ich używania. Organ powinien móc wykazać, jak ustalono przesłanki ingerencji i kto ponosi odpowiedzialność za decyzję. Osoba, której prawa zostały naruszone, potrzebuje drogi pozwalającej zakwestionować działanie. Prawnik może w tej sytuacji ocenić podstawę wykorzystania danych, zakwestionować nadmierną ingerencję, wystąpić o ochronę sądową albo pomóc instytucji z wyprzedzeniem stworzyć prawidłowe procedury. System informatyczny pozostaje narzędziem wykonywania kompetencji, a nie samodzielnym źródłem uprawnienia do ograniczania wolności.

NIEZALEŻNOŚĆ I TAJEMNICA ZAWODOWA – OCHRONA PRAW KLIENTA

Prawnik może skutecznie chronić człowieka wtedy tylko, gdy wykonuje swoją pracę niezależnie. Nacisk polityczny, organizacyjny, ekonomiczny czy medialny na treść opinii prawnej i sposób prowadzenia sprawy osłabia możliwość rzetelnej oceny działań instytucji. Niezależność wymaga zarazem odporności na presję klienta. Profesjonalna pomoc prawna polega na przedstawieniu oceny opartej na prawie i wiedzy zawodowej, także wtedy, gdy wniosek okazuje się niewygodny dla osoby, która zwróciła się o poradę.

Kodeks Etyki Radcy Prawnego w art. 7 określa niezależność wykonywania zawodu jako gwarancję ochrony praw i wolności obywatelskich, demokratycznego państwa prawnego oraz prawidłowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Art. 9 tego Kodeksu ujmuje dochowanie tajemnicy zawodowej jako prawo i obowiązek radcy prawnego, stanowiące podstawę zaufania klienta i gwarancję praw oraz wolności. W praktyce oznacza to, że człowiek może opowiedzieć o swoim położeniu, przedstawić dokumenty, przyznać się do błędu i uzyskać ocenę prawną w warunkach poufności.

Tajemnica zawodowa dotyczy także danych przechowywanych elektronicznie, korespondencji i dokumentów wytwarzanych na potrzeby świadczenia pomocy prawnej. W realiach powszechnego przetwarzania danych jej ochrona wymaga odpowiedniej organizacji pracy kancelarii i technicznych zabezpieczeń dostępu. Zaufanie do pełnomocnika powstaje dlatego, że informacje powierzane mu w związku z wykonywaniem zawodu podlegają szczególnej ochronie prawnej i etycznej. Chodzi o bezpieczeństwo osoby poszukującej pomocy, a zarazem o warunki rzetelnego wykonywania wymiaru sprawiedliwości.

RADCOWIE PRAWNI W EUROPEJSKIEJ WSPÓLNOCIE PRAWA

Tegoroczny temat Europejskiego Dnia Prawnika rozwija problem, któremu w 2025 r. poświęcono wiele uwagi w Europie: ochronę niezależnego wykonywania zawodu. W marcu 2025 r. Rada Europy przyjęła Konwencję o ochronie zawodu prawnika, otwartą do podpisu 13 maja 2025 r. w Luksemburgu. Polska podpisała ją tego dnia. Konwencja przewiduje standardy odnoszące się między innymi do niezależności wykonywania zawodu, ochrony relacji prawnika z klientem, samorządności zawodowej oraz przeciwdziałania bezprawnej ingerencji i zastraszaniu prawników. Sens tej ochrony wykracza poza interes samej profesji: obywatel potrzebuje pełnomocnika, który może działać bez obawy przed odwetem za zgodne z prawem wykonywanie obowiązków.

W Polsce radcowie prawni realizują tę funkcję w bardzo różnych rolach. Reprezentują osoby, których prawa zostały naruszone, pomagają kwestionować niezgodne z prawem decyzje, zapewniają ochronę w sporach z silniejszym kontrahentem i doradzają podmiotom zobowiązanym do ochrony bezpieczeństwa. Prowadzą sprawy sądowe i administracyjne, opiniują projekty aktów i regulaminów, przygotowują procedury reagowania na incydenty, audyty zgodności, mechanizmy ochrony danych i zasady obsługi skarg. Pracując w instytucji publicznej, mogą wskazać granice jej kompetencji, a doradzając przedsiębiorcy – pomóc tak zaprojektować środki bezpieczeństwa, aby respektowały prawa pracowników, klientów i innych osób.

Wspólnym mianownikiem tych działań jest wierność standardowi profesjonalnej pomocy prawnej. Radca prawny powinien umieć wskazać zarówno prawnie dopuszczalny sposób osiągnięcia celu, jak i granicę, której przekroczenie prowadziłoby do naruszenia praw człowieka. Czasem oznacza to wystąpienie przeciwko działaniu organu. Innym razem – opracowanie dla tego samego rodzaju instytucji procedury, dzięki której do naruszenia w ogóle nie dojdzie. Obie postacie pracy służą skuteczności i odpowiedzialności państwa oraz bezpieczeństwu obrotu prawnego.

Europejski Dzień Prawnika przypomina, że troska o bezpieczeństwo społeczeństwa i ochrona wolności jednostki stanowią wspólne zadanie demokratycznego państwa. Prawo pozwala reagować na rzeczywiste zagrożenia, a jednocześnie wymaga podania podstawy prawnej ingerencji, poszanowania proporcjonalności, zachowania praw procesowych i umożliwienia niezależnej kontroli. Dzięki temu bezpieczeństwo może opierać się na zaufaniu, a nie na samej przewadze władzy nad obywatelem.

W czasach niepewności łatwo uznać procedurę za przeszkodę, a gwarancje prawne za opóźnienie skutecznego działania. Tymczasem to właśnie one rozstrzygają, czy państwo rzeczywiście chroni człowieka, czy jedynie powiększa zakres własnej kontroli. Prawnik uczestniczy w tej ocenie przez wiedzę, niezależność, tajemnicę zawodową i gotowość do wymagania przestrzegania prawa także w sprawach trudnych i niepopularnych. Ochrona wolności jest wtedy częścią bezpieczeństwa, które zasługuje na społeczne zaufanie.