Edukacja prawna blisko szkolnej codzienności – za nami 5. Kongres Edukacji Prawnej i Obywatelskiej

Bezpieczeństwo dzieci i młodzieży, rozwiązywanie szkolnych konfliktów, odpowiedzialne korzystanie z nowych technologii oraz budowanie sprawczości młodych ludzi. Wokół tych zagadnień koncentrował się 5. Kongres Edukacji Prawnej i Obywatelskiej, zorganizowany przez Krajową Izbę Radców Prawnych, Fundację TENEO oraz Okręgową Izbę Radców Prawnych w Gdańsku. Wydarzenie odbyło się 2 października 2026 r. w AMBEREXPO w Gdańsku pod hasłem „Edukacja jutra: Prawo, technologia i podmiotowość obywatelska”.

Współczesna szkoła mierzy się jednocześnie z dobrze znanymi problemami wychowawczymi i organizacyjnymi oraz z wyzwaniami wynikającymi z przemian społecznych i technologicznych. Konflikty rówieśnicze, cyberprzemoc, pytania o prawa uczniów i rodziców, standardy ochrony małoletnich czy coraz powszechniejsze wykorzystanie sztucznej inteligencji sprawiają, że znajomość prawa staje się ważnym elementem codziennego funkcjonowania placówek oświatowych.

O tym, jak edukacja prawna może wspierać szkoły w odpowiadaniu na te wyzwania, dyskutowali w Gdańsku przedstawiciele środowisk prawniczych, oświatowych, administracji publicznej, samorządów oraz organizacji społecznych.

Wydarzenie otworzyli r. pr. Jakub Puszkarski, wiceprezes Krajowej Rady Radców Prawnych oraz Agnieszka Baranowska, członkini Zarządu Województwa Pomorskiego. Podczas otwarcia wystąpili także przedstawiciele instytucji państwowych: Sławomir Rybicki, Senator RP
Paulina Piechna-Więckiewicz, Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej, Aleksandra Chudaś, Pełnomocniczka Ministra Sprawiedliwości do spraw Edukacji Konstytucyjnej, Beata Tarnawska-Domalewska, Pełnomocnik Terenowy Rzecznika Praw Obywatelskich w Gdańsku.

– Prawo w szkole nie powinno pojawiać się dopiero wtedy, gdy dochodzi do konfliktu, skargi czy kryzysu. Powinno być narzędziem, które pomaga takich sytuacji unikać, chronić dzieci, porządkować relacje i budować odpowiedzialność. Dlatego edukację prawną i obywatelską trzeba rozumieć szerzej – jako przygotowanie młodych ludzi do świadomego funkcjonowania we wspólnocie i wyposażenie nauczycieli oraz dyrektorów w wiedzę potrzebną do reagowania na realne problemy współczesnej szkoły – podkreśla r. pr. Jakub Puszkarski, wiceprezes Krajowej Rady Radców Prawnych.

Prawo, technologia i sprawczość młodych ludzi

Debata plenarna poświęcona edukacji jutra połączyła perspektywy administracji publicznej, szkoły i psychologii. Wzięły w niej udział Paulina Piechna-Więckiewicz, podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej, Monika Chabior, zastępczyni prezydenta Gdańska ds. rozwoju społecznego i równego traktowania, Agnieszka Kopacz, Nauczycielka Roku 2025, oraz dr Aleksandra Piotrowska, psycholog. Rozmowę prowadził Grzegorz Armatowski z Radia Gdańsk.

Dalsza część programu została podzielona na trzy równoległe ścieżki tematyczne: prawo w praktyce szkolnej, technologię i cyfrowe dzieciństwo oraz podmiotowość obywatelską.

Bezpieczna szkoła – od procedur do współpracy

Jednym z najważniejszych tematów Kongresu było bezpieczeństwo dzieci i młodzieży. Dyskusja dotyczyła m.in. praktycznego stosowania standardów ochrony małoletnich oraz współpracy szkoły z policją, sądem rodzinnym i organem prowadzącym w sytuacjach kryzysowych.

Panel prowadzony przez r. pr. dr. Bartosza Szolc-Nartowskiego był okazją do rozmowy o tym, jak tworzyć rzeczywistą „siatkę bezpieczeństwa” dla uczniów i pracowników placówek oraz jakich narzędzi potrzebują dyrektorzy i nauczyciele, aby skutecznie reagować na przemoc, poważne konflikty i inne sytuacje zagrożenia.

Szkoła dialogu – nie każdy konflikt musi kończyć się skargą

Prawo w szkole to jednak nie tylko procedury. To również jasne zasady, znajomość praw i obowiązków oraz umiejętność prowadzenia dialogu. Podczas panelu „Szkoła dialogu” uczestnicy rozmawiali m.in. o regulaminach i statutach, sporach dotyczących oceniania, trudnych rozmowach z rodzicami oraz konfliktach rówieśniczych. Ważnym elementem dyskusji była rola mediacji szkolnych i rówieśniczych jako narzędzia pozwalającego rozwiązywać spory, zanim dojdzie do ich eskalacji.

W rozmowie uczestniczyli m.in. r. pr. Agata Dawidowska, Rzeczniczka Praw Uczniowskich w Poznaniu, oraz r. pr. Bartosz Opaliński, wiceprezes Krajowej Rady Radców Prawnych, Grzegorz Kryger, Pomorski Kurator Oświaty.

Cyfrowe dzieciństwo i nowe rodzaje zagrożeń

Znaczna część konfliktów, z którymi mierzą się dziś szkoły, rozpoczyna się lub rozwija w internecie. Cyberprzemoc, naruszanie prywatności, publikowanie zdjęć i nagrań bez zgody czy kontakt ze szkodliwymi treściami wymagają od szkół zarówno znajomości prawa, jak i rozumienia psychologicznych mechanizmów funkcjonowania młodych ludzi w sieci.

Panel poświęcony zagrożeniom cyfrowego dzieciństwa koncentrował się na możliwościach reagowania na takie sytuacje oraz na granicach odpowiedzialności szkoły. Wśród uczestników znalazła się Anna Maria Wesołowska, sędzia w stanie spoczynku oraz Cyryl Sone, czynny prokurator, pisarz, felietonista, a rozmowę prowadziła dr r. pr. Aleksandra Klich z Uniwersytetu Szczecińskiego.

AI jako narzędzie w rękach nauczyciela

Nowe technologie były podczas Kongresu omawiane nie tylko w kontekście zagrożeń. Sztuczna inteligencja coraz częściej wspiera nauczycieli i edukatorów w przygotowywaniu materiałów, scenariuszy lekcji, quizów czy kazusów.

Warsztat „Algorytmy w toku lekcji – AI jako asystent nauczyciela” pokazywał praktyczne możliwości wykorzystania takich narzędzi w edukacji. Jednocześnie zwracano uwagę na konieczność ich świadomego i etycznego stosowania, krytycznej oceny generowanych treści oraz uwzględniania ograniczeń technologii.

Uczeń jako świadomy uczestnik wspólnoty

Edukacja prawna i obywatelska nie powinna ograniczać się do przekazywania wiedzy o przepisach czy instytucjach. Jej zadaniem jest również rozwijanie podmiotowości młodego człowieka – świadomości własnych praw, odpowiedzialności za podejmowane decyzje oraz przekonania, że jego działania mają znaczenie.

W ścieżce poświęconej podmiotowości obywatelskiej przedstawiono metody uczenia prawa poprzez opowieści, doświadczenie i aktywny udział młodzieży. Warsztat „Prawo to opowieść” opierał się m.in. na przykładach projektów edukacyjnych, takich jak konkurs „Potyczki Prawne” oraz widowisko „Konstytucja Junior – Wiem. Rozumiem. Działam.”

Dobre projekty potrzebują partnerstwa

Jednym z warunków trwałego rozwoju edukacji prawnej i obywatelskiej jest współpraca różnych środowisk. Dlatego podczas panelu „Paliwo dla edukacji” rozmawiano o możliwościach finansowania inicjatyw oraz budowaniu partnerstw pomiędzy szkołami, samorządami, organizacjami społecznymi i środowiskami prawniczymi.

W panelu uczestniczyli m.in. Aleksandra Chudaś, pełnomocniczka Ministra Sprawiedliwości ds. edukacji konstytucyjnej, Przemysław Małecki, rzecznik prasowy Krajowej Rady Komorniczej oraz r. pr. Anna Pacanowska, reprezentująca KIRP i OIRP w Kielcach.

– Samorząd radców prawnych ma wiedzę i doświadczenie, które mogą realnie wspierać szkoły, nauczycieli i młodzież. Naszą rolą nie jest wyłącznie tłumaczenie prawa, ale także pomaganie w budowaniu kompetencji obywatelskich i kultury dialogu. Kongres Edukacji Prawnej i Obywatelskiej już po raz piąty stworzył przestrzeń do współpracy prawników, edukatorów, nauczycieli, samorządów i organizacji społecznych – po to, by szukać konkretnych rozwiązań możliwych do zastosowania w codziennym funkcjonowaniu szkoły – podsumowuje r. pr. Jakub Puszkarski.

Wspólnie na rzecz edukacji prawnej

5. Kongres Edukacji Prawnej i Obywatelskiej pokazał, że skuteczna edukacja prawna wymaga połączenia doświadczeń osób znających prawo z wiedzą tych, którzy każdego dnia pracują z dziećmi i młodzieżą. Taka współpraca pozwala tworzyć rozwiązania odpowiadające na rzeczywiste potrzeby szkół – wspierające bezpieczeństwo, dialog, świadome korzystanie z praw oraz odpowiedzialne podejmowanie decyzji.

Patronat honorowy nad Kongresem objęli Minister Edukacji Narodowej, Minister Sprawiedliwości, Marszałek Województwa Pomorskiego oraz Prezydent Miasta Gdańska.

Dziękujemy wszystkim uczestnikom, prelegentom, partnerom i współorganizatorom za obecność, wymianę doświadczeń oraz wspólną pracę na rzecz rozwijania edukacji prawnej i obywatelskiej.